Üretim Planlama Programı: Kapasite ve Çizelgeleme

Planlama, sipariş takibi ve üretim takibi aynı şey değil

Bu üç kelime çoğu zaman aynı anlamda kullanılır ve yanlış ürün alımı genelde buradan başlar. “Üretim planlama programı arıyoruz” diyen firmanın ihtiyacı bazen tezgâhta ne olduğunu görmektir, bazen de müşteriye verdiği tarihi izlemektir. Bunlar değerlidir ama plan kurmak değildir.

Plan, henüz olmamış olanla ilgilenir: elimizdeki işleri, elimizdeki kapasiteyle hangi sırayla yaparsak terminlere yetişir? Takip ise olana bakar. Üçü birbirini besler, ama sırası önemlidir: gerçek veri olmadan kurulan plan tahmindir.

Excel’de üretim planı: ne zaman yeter, nasıl çıkılır?

Birçok işletmede plan, renkli hücrelerden oluşan ve yıllar içinde olgunlaşmış bir Excel dosyasıdır. Bunu küçümsemek doğru olmaz. Hat sayısı az, ürün çeşidi sınırlı ve planlayıcı işi iyi biliyorsa bu tablo çalışır. Sorun çoğunlukla plan kurarken değil, plan değişirken başlar.

Bir iş öne alındığında kaymayı Excel kendiliğinden hesaplamaz. Planlayıcı hücreleri elle taşır, başka bir tezgâhın çakıştığını sonradan fark eder, malzeme durumuna ayrı bir dosyadan bakar. Yetersizlik plan ekranında değil, planlayıcının günde kaç saatini bu taşımaya ayırdığında görünür.

• Tek bir acil iş, planın saatlerce yeniden kurulmasını gerektiriyor
• Tezgâh çakışması ancak üretim başladığında fark ediliyor
• Plan bir kişinin kafasında ve dosyasında; o kişi yokken kimse değişiklik yapamıyor
• Malzeme durumu plana bağlı değil; iş sırası gelince malzemenin olmadığı anlaşılıyor
• Satış “yetişir mi?” diye sorduğunda cevap için planlayıcıya gitmek gerekiyor
• Plan ile gerçekleşen arasındaki fark hiçbir yerde tutulmuyor; süreler hiç güncellenmiyor

Kapasite planlama: elinizdeki saat aslında kaç saat?

Kapasite, tezgâhın katalog değeri değildir. Takvimde gerçekten çalışabileceği süredir. Bu ayrım yapılmadığında plan en başından iyimser olur ve her hafta aynı biçimde geride kalır.

Basit bir hesap farkı gösterir. Diyelim ki bir tezgâh iki vardiya, vardiya başına 8 saat çalışıyor. Takvimde 16 saat görünür. Mola ve vardiya değişimi için 1,5 saat düşülürse 14,5 saat kalır. O gün planlı bir bakım için 2 saat ayrıldıysa 12,5 saat. Üç farklı ürüne geçiş ve her biri için 40 dakikalık hazırlık varsayılırsa 2 saat daha gider ve üretime 10,5 saat kalır. Sayılar örnektir; kendi işletmenizde bu kalemler ölçülerek yazılır. Önemli olan, plana 16 saat değil 10,5 saat yüklenmesi gerektiğidir.

Sonlu kapasite mi, sonsuz kapasite mi?

Sonsuz kapasite planı işleri termine göre tarihlere yerleştirir ve tezgâhın o an dolu olup olmadığına bakmaz. Üç işi aynı anda aynı prese yükleyebilir. Bu bir hata değil, bir varsayımdır ve uzun vadeli malzeme ile yük hesabında işe yarar.

Sonlu kapasite ise bir tezgâhın aynı anda tek iş yapabildiğini kabul eder. İş tezgâha sığmıyorsa kaydırır ve bunun sonucunda hangi terminin kaçacağını gösterir. Sahaya verilecek plan bu olmalıdır.

Klasik MRP sonsuz kapasite varsayımıyla çalışır, ama bugünkü ERP üretim modülleri bu tanımla sınırlı olmayabilir. Örneğin Logo’nun Tiger 3 Enterprise tanıtım broşüründe MPS, MRP, CTP ve kapasite çizelgeleme işlevleri sayılıyor ve planlama ekranında sonlu ve sonsuz kapasiteye göre plan yapılabildiği yazılıyor. Logo Netsis Wings broşüründe de kapasite planlama ekranı ile ayrı bir ileri üretim planlama (çizelgeleme) uygulaması anlatılıyor. Broşür bir kapsam beyanıdır, sizin sürümünüzde ve lisansınızda açık olduğunu göstermez. Basit bir sınama yeterlidir: kendi kurulumunuzda dolu bir tezgâha iş verin ve programın işi kaydırıp kaydırmadığına bakın.

Darboğaz: planı önce onun etrafında kurun

Her tezgâhı eşit ayrıntıyla planlamaya çalışmak hem zor hem gereksizdir. Bir hattın hızını en yavaş kaynağı belirler. Darboğazda kaybedilen bir saat, tüm hattan kaybedilmiş bir saattir; darboğaz olmayan tezgâhtaki boş bir saat ise çoğu zaman yalnızca boş bir saattir.

Eliyahu Goldratt’ın kısıtlar teorisindeki davul-tampon-halat yaklaşımı bu mantığı planlamaya çevirir. Davul, ritmi tutan darboğazdır: önce onun çizelgesi kurulur. Tampon, darboğazın önünde onu aç bırakmayacak iş stoğudur ve genelde süreyle ifade edilir. Halat ise işlerin hatta girişini darboğazın hızına bağlar; önceki tezgâhlar ona yetişemeyeceği kadar çok iş üretmez. Bu, her işletmede birebir uygulanacak bir reçete değil, plana nereden başlanacağını söyleyen pratik bir düşünme biçimidir.

MRP ile farkı ve malzeme uygunluğu

MRP, üretim planı ile karıştırılan en yaygın kavramdır. Ana üretim planındaki mamul ihtiyacını ürün ağacı üzerinden bileşenlere açar, eldeki stoğu ve açık siparişleri düşerek net ihtiyacı bulur, tedarik süresine göre geri sayar. Çıktısı malzeme tarafındaki satın alma ve iş emri önerileridir. Hangi işin hangi tezgâhta önce çalışacağını söylemez.

Sıra genelde şöyledir: ana üretim planı dönem bazında ne üretileceğini belirler, MRP malzemeyi hesaplar, çizelgeleme de işleri tezgâhlara dağıtır. Son adım eksikse fabrika, MRP çıktısı olan iş emirleri listesine bakıp sırayı kendi belirler. Muhasebe programınızda MRP olması, üretim planlama ihtiyacınızın karşılandığı anlamına gelmez.

Gantt çizelgesi ve plan değişikliği

Gantt, planı görünür yapmanın en bilinen yoludur: satırlarda tezgâhlar, sütunlarda zaman, çubuklarda işler. Bir bakışta yük, boşluk ve çakışma görülür. Asıl değeri ise değişiklik anında ortaya çıkar. Bir iş sürüklendiğinde sonrakiler kuralına göre kayar, etkilenen terminler işaretlenir. Karar verilmeden önce sonucu görülür.

Gantt tek başına planlama değildir. Çubukların üstünde kapasite, takvim ve malzeme kuralı yoksa ekran yalnızca daha güzel görünen bir Excel olur.

Gerçekleşenin plana dönmesi ve ERP bağlantısı

Planı yaşatan şey algoritma değil, sahadan dönen veridir. İş emri bittiğinde, tezgâh durduğunda ya da fire çıktığında plan bunu bilmiyorsa, kısa sürede kimsenin bakmadığı bir dosyaya dönüşür. Bu yüzden üretim takip kaydı olmadan planlama kurulabilir ama uzun süre doğru kalmaz.

Geri besleme iki düzeyde çalışır. Kısa vadede bugünkü plan güncellenir: bitmeyen iş taşınır, sonrakiler kayar. Uzun vadede standart süreler düzeltilir: bir ürünün gerçekleşen süresi plandakinden sürekli uzunsa bu fark görünür hale gelir ve planlayıcı onayıyla güncellenir. Süreler otomatik değiştirilmez, çünkü tek bir kötü gün tüm planı bozabilir.

ERP modülü, hazır APS ya da özel geliştirme

İleri planlama ve çizelgeleme (APS), MRP çıktısını gerçek kapasiteye göre sıralayan yazılım sınıfının adıdır ve bu alanda olgun hazır ürünler vardır. Önce mevcut ERP’nizin üretim modülüne ve hazır ürünlere bakmanızı öneririz. Sizin kısıtlarınız bu ürünlerin modeline oturuyorsa baştan kod yazmak mantıklı değildir.

Özel geliştirme, işletmeye özgü kısıtlar modele oturmadığında ya da ihtiyaç aslında çok daha küçük olduğunda anlamlıdır: bazen tek bir darboğaz için hazırlık sırasını gösteren sade bir ekran, tam bir sistemden daha çok işe yarar.